Teologia

De wegen uit het paradijs

'In het Woord was leven en het leven was het licht der mensen. En het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet gegrepen.' Johannes 1:4-5

In de Bergrede spreekt Jezus over de brede en de smalle weg. De ene weg is de weg van verderf, van ondergang. De andere is de weg van het leven. Meestal denken we bij wegen aan het doel waarheen ze gaan, maar we mogen ons ook afvragen: Waar komen ze vandaan?

In de theologie is er veel zinnigs geschreven, maar ook veel onzinnigs, over het paradijs, de slang, het spreken van de slang, Adam en Eva, de zondeval. In de seculiere wetenschap is er ook veel zinnigs en onzinnigs geschreven over het onbekende verleden van mens en wereld. Evolutie-wetenschap over het ontstaan van de mens en archeologische wetenschap over de oudste menselijke gemeenschappen op aarde hebben theologen ertoe verleid om paradijs en zondeval op te geven. In zijn standaardwerk 'Christelijk Geloof' van H. Berkhof (1973, Callenbach, Nijkerk, 2de dr.) zoekt men tevergeefs naar woorden als 'paradijs' of 'zondeval' in het zakenregister. Daar gaat het voor velen allang niet meer over in het christelijk geloof, sinds de mens 'naar zijn zoölogische afstamming een sociale roofprimaat is' (p. 218).

Uit het voorgaande blijkt dat inhoudelijke gebeurtenissen van de bijbelse openbaringsgeschiedenissen over het begin van de mensheid razendsnel weggeseculariseerd kunnen zijn, wanneer de vastheid van het gesproken woord daarin niet is onderkend. Hebben God en mensen werkelijk gesproken in Genesis 1-3 wanneer er staat: En hij/Hij zei: ... ? Dat is de vraag waarom het gaat. Er valt hier een theologische beslissing. Als zij werkelijk gesproken hebben zoals wij lezen dan zal de rest ook zo gebeurd zijn. Binnen het documentatiemodel is het duidelijk dat er een klaar antwoord gegeven wordt op de vraag: Hebben God en mens hier gesproken zoals wij lezen? Het antwoord is: Jazeker, dat hebben ze.

In veel culturen wordt er in verhalen, sagen en mythen, uitdrukking gegeven aan de gedachten van de mensen over hun oorsprong. Het valt niet te ontkennen dat er veel leerzaams is te vinden in deze verhalen. Daarom rekent men ook vaak de bijbelse oorsprongsgeschiedenissen tot de categorie van sagen en mythen. Toch zijn het dat niet. Daarvoor zijn de bijbelse geschiedenissen te ernstig en staan ze bovendien in een te lange oude schriftelijke traditie. Zowel de ernst van de inhoud als de schriftelijke overlevering van Genesis 1-11 begint in het paradijs.

De samenhang van de eerste elf hoofdstukken van Genesis laat zien dat deze geschiedenissen maar niet wat losse sagen zijn. Drie opdrachten gaf God in het paradijs voor de mens en zijn nageslacht:

  • - Weest vruchtbaar en wordt talrijk en vervult de aarde! ...
  • - Onderwerpt haar! ...
  • - Van de boom van kennis van goed en kwaad, daarvan mag je niet eten. Zodra je daarvan eet zul je zeker sterven.
De eerste opdracht waaraan de mens ongehoorzaam werd, was het eten van de boom. Resultaat: de dood deed zijn intrede in het leven van de mensen. Het begon met een scheiding van God, een geestelijke dood, en later kwam daarbij de lichamelijke dood.

De tweede opdracht die God gegeven had, was om te heersen over de aarde. Ook dit mislukte. De mensen gingen heersen over elkaar door geweld. Ook dit eindigde met de dood: de grote vloed maakte een einde aan de mensheid op aarde, alleen Noach met zijn gezin bleef over. Na de vloed was het menselijk geslacht verzwakt: de leeftijden namen drastisch af. Uitleggers menen dat een waterdampkring die op de tweede scheppingsdag rond de aarde was geschapen, als regen naar beneden kwam. Werd straling uit de ruimte eerst nog tegengehouden door een pakket waterdamp, na de vloed was dat afgelopen en staat de mens bloot aan kosmische straling. Beoogd gevolg van de vloed: daling van de leeftijden, in plaats van zijn kracht voelt de mens nu dagelijks zijn zwakheid.

De derde opdracht die God gegeven had, was om de aarde te vervullen. Na de vloed wilden de mensen zich niet over de aarde verspreiden, maar bij elkaar blijven. De Heer besloot om een spraakverwarring te laten komen. Of de verwarring en het ontstaan van allerlei talen een langzaam of een snel proces is geweest of een combinatie, laten we hier onbesproken. Taalgrenzen en daarmee landsgrenzen waren het gevolg. Een spoor van oorlogen in de wereldgeschiedenis is nog steeds het verschrikkelijk nevenresultaat van de spraakverwarring. Alweer de dood, als gevolg van de derde ongehoorzaamheid van de mens.

Niet alleen is de samenhang van de eerste elf hoofdstukken van Genesis treffend: drie rampen treffen de mens na het overtreden van drie geboden. De gevolgen zijn even treffend, zij vormen de weg van het verderf op aarde. Door de geestelijke dood is er een onoverzienbare godsdienstige en sociale teleurstelling in de wereld; het korte leven van de mens herinnert hem steeds aan zijn zwakheid; oorlogen veroorzaken een onoverzienbaar lijden op aarde.

Er is ook een andere weg uit het paradijs: de weg van het leven. De apostel Johannes zegt: 'In het Woord was leven en het leven was het licht der mensen. En het licht schijnt in de duisternis en de duisternis heeft het niet gegrepen.' Johannes zegt dat het scheppende woord van God leven en licht heeft gebracht: een groot en goddelijke geschenk voor de mensheid. De dood heeft dat niet teniet kunnen doen. Verbonden aan de weg van het leven is de geschreven traditie van het woord van God vanuit het paradijs, opdat de mens zou weten wie zijn oorsprong is.

B.J.E. van Noort