Was Stefanus in de war? (2)

'Toen vertrok hij uit het land der Chaldeeën en vestigde zich in Haran. En nadat zijn vader gestorven was, bracht Hij hem vandaar over naar dit land, waar gij nu woont.'
Handelingen 7:4.

'Toen Terah zeventig jaar geleefd had, verwekte hij Abram, Nahor en Haran.'
Genesis 11:26.

'En de dagen van Terah waren tweehonderdenvijf jaar, en Terah stierf te Haran.'
Genesis 11:32.

'Toen ging Abram, zoals de HERE tot hem gesproken had, en Lot ging met hem; en Abram was vijfenzeventig jaar oud, toen hij uit Haran trok.'
Genesis 12:4.

Klopt Stefanus' rekensommetje?
Wie de uitspraak van Stefanus leest zoals die in de gangbare vertalingen is weergegeven (Handelingen 7:4 NBG 51) en dat combineert met wat het boek Genesis zegt over de gebeurtenis van Abrams reis en zijn leeftijd, moet zich toch even achter de oren krabben en vraagt zich onwillekeurig af: 'Was Stefanus dan toch in de war?' De rekensom is snel gemaakt. Op de - naar onze begrippen - vrij hoge leeftijd van zeventig jaar kreeg Terah zijn zoon Abram (Gen. 11:26). Terah zelf leefde daarna nog honderdvijfendertig jaar zoals blijkt uit de gegeven ouderdom van Terah in Genesis 11:32. En dus was Abram 135 jaar toen zijn vader Terah overleed.

Was Abram nu 135 jaar toen hij naar het beloofde land ging uit Haran volgens Handelingen 7:4? Of was Abram vijfenzeventig toen hij uit Haran vertrok om naar het beloofde land te gaan volgens Genesis 12:4? In het laatste geval heeft Terah nog 60 jaar geleefd in Haran terwijl Abram al die tijd in het beloofde land verbleef. Dit is weer zo'n klassiek probleem in de rede van Stefanus.

Eerst maar even vertalen
Zonder ons eerst te verdiepen in wat er allemaal te berde is gebracht over dit vraagstuk, geven we eerst een woordelijke vertaling van Handelingen, zoveel mogelijk in de Griekse volgorde: 'En vandaaruit (of:daarvandaan), na het overlijden van zijn vader, maakte Hij hem tot bijwonder (of: balling) in dit land, waarin gij nu woont.' Het verschil is de uitdrukking 'maakte Hij hem tot bijwonder in dit land' in plaats van NBG 51 'bracht Hij hem vandaar over naar dit land'. De handeling van het 'overbrengen' ontbreekt ten enen male in de Griekse tekst. Dat is het interpreterend aspect van de vertalers, die dat daarin gelezen hebben en dat nog steeds doen (zoals in de NBV: '... bracht God hem naar dit land ...').

De interpretatie 'overbrengen' maar even vergeten
Wanneer we de handeling van het 'overbrengen' vergeten, omdat die er gewoon niet staat, kunnen we hier eenvoudig lezen dat Abram, toen zijn vader Terah gestorven was in Haran, daar geen rechten meer kon doen gelden. Alle banden met de oude woonplaats en met de familie waren met de dood van Terah verdwenen. Ver weg in Haran waren alle goederen en privileges van Terah onder de andere familieleden verdeeld. Omdat Abram daar ver vandaan woonde, had hij daar geen deel aan gekregen. Door de dood van Terah stond Abram ineens alleen en had hij geen familiezekerheden om op terug te vallen. Abram was een zwerver, bijwoner, geworden in het beloofde land, na Terah's dood: '... maakte Hij hem tot bijwonder (of: balling) in dit land, waarin gij nu woont.' Met deze vertaling klopt eigenlijk alles.

Het signaalwoord 'En'
In mijn boek 'De Vastheid van het gesproken Woord' is er een sectie gewijd aan signaalwoorden in de evangeliën (pag. 124-127). Onder andere het woordje 'En' aan het begin van een zin. Het duidt op een onderbreking in de beschreven gebeurtenissen ten opzichte van de voorgaande zin. In Handelingen 7:4 speelt dat ook een rol. De zin 'En nadat zijn vader gestorven was ...' mag niet als opvolgend op Abrams verblijf in Haran genomen worden wat wel steevast gebeurt. Tja, en daar komen problemen van.

Andere oplossingen
In de theologie zijn er verschillende oplossingen opgevoerd. Enkele voorbeelden.

• Abram werd niet op het zeventigste levensjaar geboren van Terah. (Genesis 11:26) Toen begonnen er kinderen geboren te worden van Terah en hoewel Abram als eerste wordt genoemd, hoeft hij niet als eerste (dus toen Terah zeventig was) geboren te zijn. (G.L. Archer, Encyclopedia of Bible difficulties, 1982)
• Lucas heeft deze rede van Stefanus samengesteld met behulp van bronnen die afweken van de gangbare bijbeltekst. (I.H. Marshall, Tyndale New Testament Commentaries, Acts, 1988 repr.) Dat volgens deze redenering de bijbel als Gods Woord dan uiteenlopende (strijdige) informatie biedt, zou William Tyndale nooit goed gekeurd hebben en dus had dit commentaar beter in een andere reeks kunnen verschijnen.

God voltooide Abrams werk
Door de dood van Terah zorgde God ervoor dat de opdracht aan Abram om zijn familie te verlaten werkelijkheid werd. In het beloofde land kon hij niet meer terug naar Haran om iets op te eisen: hij was ten opzichte van Haran een balling geworden in het beloofde land. Het was uiteindelijk niet Abrams werk en zijn gehoorzaamheid waardoor hij buiten de familie kwam te staan volgens Gods opdracht (Genesis 12:1 'Ga uit uw land en uit uw maagschap en uit uws vaders huis ...'). Door het overlijden van Terah vervulde God zelf de opdracht die Hij aan Abram gegeven had om los te komen van zijn familiebanden. Het is wonderlijk en zegenrijk dat uiteindelijk God het werk doet en niet onze ijver. Dat is een heerlijk geheim waar Stefanus hier op duidt. Nee, Stefanus was helemaal niet in de war.

B.J.E. van Noort