Naomi doet afstand van haar recht

'... zei Naomi tot haar beide schoondochters: Gaat heen, keert terug, ieder naar het huis van jullie moeder; de HERE bewijze jullie liefde zoals jullie die bewezen hebben aan de gestorvenen en aan mij; de HERE geve jullie dat jullie rust mogen vinden, ieder in het huis van je man.' Ruth 1:8-9

Wie kent niet de geschiedenis van Naomi en haar beide schoondochters die met hun drieën op weg zijn naar Bethlehem, de stad van Naomi? Daar wil zij de laatste jaren van haar leven slijten nadat zij lange tijd in het land Moab heeft gewoond. In Moab heeft zij haar man en haar beide zonen het leven zien verliezen. Oud en teleurgesteld keert zij naar het land Israël terug. Naomi is altijd een vrouw geweest die om anderen gaf en ook nu in haar ouderdom heeft zij nog steeds die unieke karaktertrek. Want wat zegt zij tegen haar schoondochters als zij in de buurt van de grens van Juda zijn? 'Gaat heen, keert terug,...' Zij doet afstand van haar familierecht om verzorgd te worden in de ouderdom door haar schoondochters. Gaan jullie maar terug en sticht een gezin, ik red mij wel! Dat is haar boodschap.

Waar niemand aan schijnt te denken bij deze geschiedenis is de vraag hoe het komt dat we dit ontroerende gesprek tussen Naomi en haar schoondochters bezitten? Hierna volgt namelijk de reactie van de schoondochters: 'Wij keren zeker met u terug naar uw volk.' Vervolgens is er een herhaalde oproep van Naomi om terug te keren en tenslotte zijn daar die indringende woorden van Ruth: '... uw volk is mijn volk en uw God is mijn God; waar u zult sterven, zal ik sterven en daar zal ik begraven worden...'

Is het boek Ruth een korte novelle met eigenschappen van een historische roman? Zijn er historische elementen in het boek verwerkt, waarin de auteur zijn kijk op het verleden duidelijk maakt in de verwerking van de personages en in de door hem geconstrueerde dialogen? Als we zo naar het boek Ruth kijken, wordt de historiciteit van het boek uiterst schimmig en voor velen doet dat niet af aan de dramatische kracht ervan die door deze schimmigheid alleen nog maar schijnt toe te nemen. Nee, hier is openbaringsgeschiedenis geschreven. Het boek Ruth is een profetisch document en het werkelijkheidskarakter ervan daagt ons nu nog uit te zijn als Ruth, een man of een vrouw van geloof. Een profetische schrijver heeft de notities die door Ruth bewaard werden met haar getuigenis tot een profetisch familiedocument verwerkt voor de familie waarin later David werd geboren.

Toen Naomi haar schoondochters naar huis stuurde, wilde zij hen een nieuwe kans geven in het leven om te hertrouwen en een gezin te stichten. Om dat op een goede manier te kunnen doen hadden de beide schoondochters een schriftelijke verklaring van Naomi nodig zodat zij zich later tegenover ieder, hun familie en een nieuwe echtgenoot, konden rechtvaardigen dat zij hun oude schoonmoeder hadden verlaten. De documentatievorm van Naomi's uitspraak is: afstand van een recht. Ongetwijfeld had Naomi haar daad goed voorbereid: voor beide schoondochters zal zij het op een wastafel hebben gezet, en met haar zegel bekrachtigd. Zij gebruikte de meervoudsvorm: Gaat heen, keert terug,... Zo konden zij elkaar nog tot getuigen zijn wanneer zij teruggekeerd waren in Moab.

De documentatievorm 'afstand van een recht' kan gezien worden als de primaire documentatievorm, want daarna volgen er afgeleide documentatievormen. Toen Naomi een wasplank had voorgelezen, protesteerden de schoondochters en om daar kracht aan te geven, zette één van hen - waarschijnlijk Ruth - op de wasplank: 'Wij keren zeker terug met u naar uw volk!' Door dit eronder te zetten gaf ze aan dat ook zij afstand deden van hun herkregen recht om te hertrouwen. En zo kwam er een heftige discussie op gang die gelijktijdig ook schriftelijk werd gevoerd: een schrijftafeldiscussie.

Na Ruths reactie op de schrijftafel was Naomi buiten zichzelf en vervolgde met een indringende argumentatie waarin ze betoogde dat zij geen zonen meer voor hen kon verwekken om mee te trouwen, en als dat wel kon dat zij daarop toch niet konden wachten tot ze volwassen waren (vs. 11-13). Omdat Ruth haar schriftelijk had gepareerd, kon Naomi niet achterblijven en zette zij haar nieuwe argumentatie weer eronder. Hierna vertrok Orpa met de schrijftafel die Naomi haar gegeven had, zij koos voor haar nieuwe vrijheid, waarna Naomi vervolgde tot Ruth: 'Zie, je schoonzuster is teruggekeerd naar haar volk en haar goden; keer terug, je schoonzuster achterna.' En Ruth eindigt de discussie met de profetische woorden: '... uw volk is mijn volk en uw God is mijn God; waar u zult sterven, zal ik sterven en daar zal ik begraven worden...'

Het voorbeeld van Naomi en haar schoondochters laat zien hoe de beschreven gesprekken van de hoofdpersonen van het Oude Testament werkelijk plaats hebben gevonden en hoe het komt dat wij die nu voor ons hebben liggen. Het gaat om schrijftafeldiscussies die beginnen met een documentatievorm die bepaald wordt door het noodzakelijk of voorwaardelijk documentatie-aspect van de gebeurtenis (hier: afstand van een recht). Dan volgen er afgeleide documentatievormen die de inhoud van de eerste documentatievorm bevestigen, ontkrachten of bijsturen. Waar het hart vol van is, daarvan spreekt de mond. In het Oude Testament maken we onder andere kennis met wat er werkelijk leefde in de harten van de mensen.

B.J.E. van Noort